جوان و جوانی از دیدگاه قرآن و روایات

منبع : روزنامه کیهان

خلاصه

برخی از کارها در جوان - ی آثار و برکاتی در زندگی دنیوی و اخروی دارد که در زمان دیگر نمیتواند آن اثر را داشته باشد. به عنوان نمونه ازدواج در جوان - ی آثاری دارد که شیطان را به فریاد در میآورد.

خبرگزاری اهلبیت(ع) ـ ابنا / سرویس صفحات فرهنگی:

دورههای زندگی بشر در دنیا شامل کودکی، نوجوانی - ، جوانی - ، میانسالی و کهنسالی است؛ شاید مهمترین دوران زندگی انسان به دوره نخست و بهترین آنها دوران جوانی باشد که عقل و جسم در آن به کمال میرسد و استوار میشود. نویسنده در مطلب حاضر اهمیت این دوران را در کمال آدمی بر اساس آموزههای اسلامی بررسی کرده است.

جوانی، اوج توانایی عقلی و جسمی بشر

در زبان عربی به جوان، «غلام و فتی» گفته میشود. البته «غلام» به کسی اطلاق میشود که در دوران نخستین جوانی است. از همینرو به نوجوان نیز غلام گفته میشود که جوانی نورسیده و تازه به دوران رسیده است و واژه «فتی» به کسی گفته میشود که در اوج جوانی است. به همین دلیل، به کسانی که دارای روحیه جوانمردی هستند، «فتی» و دارندگان آن را اهل فتوت دانستهاند؛ زیرا چنانکه گفته خواهد شد، جوانی خصوصیات و ویژگیهایی دارد که براساس آن فتوت و جوانمردی به آن نسبت داده میشود. از مهمترین ویژگیهای جوانی آزادمنشی، تغییرپذیری، حقطلبی، عقلانیتگرایی همراه با قدرت و توانایی بر انجام اعمال است. چنین روحیهای در جوان موجب شده تا هر کسی که دارای چنین روحیهای باشد به فتوت و جوانمردی منسوب شود حتی اگر پیر باشد؛ چنانکه میگویند اصحاب کهف که در قرآن - به عنوان فتی و جوان معرفی شدهاند، انسانهای میانسال و حتی برخی کهنسال بودند، ولی به سبب روحیه جوانمردی و فتوت به عنوان فتی معرفی شدهاند.(کهف، آیه 10؛ روایات - تفسیری)

در ادبیات قرآن - ی به خدمتکاران و خدمتگزاران پیامبران(ع) نیز عنوان «فتی و فتوت» داده شده است؛ زیرا رابطهای که میان پیامبران و آنان بوده فراتر از یک رابطه کارگزاری بوده است. از همینرو کارگزاران حضرت یوسف(ع) به عنوان فتی معرفی میشوند (یوسف، آیه62) و همراه و خدمتکار حضرت موسی(ع) به همین عنوان از وی یاد میشود. (کهف، آیات 60 و 62)

صفات جوانی و جوانان عبارت است از:

1- قوت جسمی: دوران جوانی دوران قوت جسمی انسان است؛ به طوری که جوان برروی پای خود میایستد و هیچ نیازی به کمک دیگران ندارد. همین قوت و توانمندی به جوان قدرت عمل میبخشد تا هر آنچه را بخواهد انجام دهد یا ترک کند و مخالفت ورزد. (کهف، آیه82؛ حج، آیه5؛ قصص، آیه 14 و 15؛ روم، آیه54؛ غافر، آیه67)

2- قوت عقلی: همانطوری که جسم در این دوران به سمت کمال میرود و به اوج خود میرسد؛ همچنین عقل انسانی از مرتبه حس و خیال و وهم به عقل میرسد و شخص مسائل را در چارچوب ضوابط عقلی و عقلانی تحلیل و تفسیر و توصیه میکند. (حج، آیه5؛ غافر، آیه67)

3- تیزهوشی و تیزحدسی: امام علی(ع) درباره این ویژگی جوانان میفرماید: هرگاه به مشورت نیازمند شدی، نخست به جوانان مراجعه کن، زیرا آنان ذهنی تیزتر و حدسی سریعتر دارند. سپس (نتیجه) آن را به نظر میانسالان و پیران برسان تا پیگیری نموده، عاقبت آن را بسنجند و راه بهتر را انتخاب کنند، چرا که تجربه آنان بیشتر است. (شرح نهجالبلاغه ابنابی الحدید، ج20، ص337، ح866)

4- زیبایی و زیباطلبی و زینتگرایی: جوانی اوج زیبایی انسان است. چنانکه جوانی مقتضی کمالخواهی و کمالجویی انسان است. از همینروست که جوان طالب زیبایی است و به هر شکلی شده درصدد است تا بر زیباییهای خود بیفزاید. البته همین روحیه موجب میشود تا به دنبال زیباییهای ظاهری و آرایهها نیز برود تا خود را به هر آنچه زیبا و یا موجب افزایش زیبایی است، بیاراید. بر این اساس جوان در اندیشه و عمل دنبال جامههای زیبا و خودآرایی در لباس و شکل و شمایل ظاهری میرود و برای تحقق آن تلاش میکند. از آیه 20 سوره حدید این معنا را میتوان به دست آورد؛ زیرا خداوند در این آیه میفرماید: بدانید که زندگی دنیا، در حقیقت، بازی و سرگرمی و آرایش و فخرفروشی شما به یکدیگر و فزونخواهی در اموال و فرزندان است. مثل آنها چون مثل بارانی است که کشاورزان را رستنی آن باران به شگفتی اندازد، سپس آن کشت خشک شود و آن را زرد بینی، آنگاه خاشاک شود و در آخرت دنیاپرستان را عذابی سخت است و مؤمنان را از جانب خدا آمرزش و خشنودی است و زندگانی دنیا جز کالای فریبنده نیست.

ویژگیهای پنجگانه لعب، لهو، زینت، تفاخر در میان خود و تکاثر در اموال و اولاد در آیه مطابق مراحل سن انسان از کودکی تا پیری میباشد و دوران جوانی دوران لهو و سرگرمی است. (المیزان، ج19، ص164)

پس جوان به اقتضای دوران جوانی مانند آن گیاهی است که در اوج زیبایی قرار میگیرد و موجب شگفتی بینندگان میشود. از همینرو دنبال اموری میرود که موجب زینت و تفاخر او شود. لذا دوره جوانی را دوران غرور نیز دانستهاند که موجب فریبایی است.

5- لهوگرایی: چنانکه از آیه 20 به دست میآید کودکی و نوجوانی زمانی لعب و بازی است و دوران نوجوانی و جوانی دوره لهوگرایی و سرگرمیهای بیهوده، چون بزمگرایی و شبنشینی و خوشنشینی است.

6- تفاخرگرایی: همچنین از همین آیه به دست میآید که جوانی دوران تفاخرگرایی و تفاخرفروشی است؛ زیرا پس از آنکه انسان پیر و مانند گیاهی پژمرده شد، دیگر جایی برای تفاخر نیست.

7- تکاثرگرایی در مال و فرزند: این دو نیز در زمان جوانی رخ میدهد؛ زیرا در زمان پیری و پژمردگی جایی برای افزایش مال و فرزند نیست و بیشتر مردم این تکاثرگرایی را در جوانی دارا هستند. پس میتوان براساس آیه 20 سوره حدید گفت جز لعب و بازی گرایی که مختص کودکی و نوجوانی است، چهار ویژگی دیگر مختص دوران جوانی است.

8- تهور و شجاعت: بیباکی از یکسو و شجاعت از سوی دیگر دو ویژگی دیگر جوانی است. پس جوانی، زمان تهور و شجاعت و زیر پا افکندن مصلحتسنجیهاست. (یونس، آیه83؛ قصص، آیات 14 و 15) البته کسانی که روحیه فتوت و جوانی را در خود حفظ کرده باشند نیز همچنان اهل شجاعت و تغییر بوده و مصلحتها را کنار مینهند؛ چنانکه اصحاب کهف چنین بودند. (کهف، آیات 10 و 16)

9- حقگرایی و حمایت از مظلوم: از همین آیات پیش گفته این معنا به دست میآید که جوانی دوران حقگرایی و حمایت از مظلوم است.

10- نوگرایی: پیامبر(ص) در اینباره میفرماید: اوسعوا للشباب فی المجلس و افهموهم الحدیث فانهم الخلوف و اهل الحدیث؛ برای جوانان در مجالس جای باز کنید و امور نو را به آنان تفهیم کنید، چرا که این گروه جایگزین شما و درگیر مسائل جدید خواهند شد. (الفردوس، ج1، ص98، ح320)

11- تغییرگرایی: جوانی دوران تغییرخواهی است و جوان اصولاً دوست دارد تا در زندگی خود و محیط پیرامونی تغییر ایجاد کند. (قصص، آیات14 و 15؛ کهف، آیات 10 و 16؛ انبیاء، آیات56 تا 61)

12- اسرع در خیر: امام صادق(ع) در اینباره میفرماید: علیک بالأحداث فانهم أسرع الی کل خیر؛ جوانان را دریاب، زیرا که آنان سریع تر به کارهای خیر روی میآورند. (کافی، ج8، ص93، ح66)

13- تغییرپذیری: همان طوری که جوانی زمان تغییرگرایی است و جوان دوستدار تغییرات است؛ همچنین از نظر انفعالی بسیار مناسب است؛ زیرا جوان تغییرپذیر است و هنوز چیزی در آن شکل نگرفته تا تثبیت شده باشد. البته در عنفوان جوانی این تغییرپذیری قویتر است و هر چه در اوج جوانی نزدیک میشود تغییرپذیری همانند تغییرگرایی در وی کاهش مییابد. از همینرو امام علی(ع) به تربیت فرزند در عنفوان جوانی اشاره میکند و به فرزندش امام حسن(ع) میفرماید: دل جوان، مانند زمین کشت ناشده است. آنچه در آن افکنده شود، میپذیرد. از اینرو، پیش از آنکه دلت سخت گردد و عقل و خردت سرگرم شود، به تربیت تو همت گماشتم. (نهجالبلاغه، از نامه31)

پیامبر (ص) نیز در تحلیل گرایش جوانان به اسلام نسبت به پیران میفرماید: شما را به نیکی با جوانان سفارش میکنم، چرا که آنان، دلهای رقیقتری دارند، به راستی که خداوند، مرا بشارت دهنده و هشدار دهنده برانگیخت، جوانان با من همپیمان شدند و پیران با من به مخالفت برخاستند. آنگاه این آیه 16 سوره حدید را خواندند: «و عمر آنان به درازا کشید و دلهایشان سخت گردید.» (سفینه البحار، ج2، ص176)

باید توجه داشت تغییرگرایی و تغییرپذیری در جوانان امری طبیعی است؛ چرا که جان و جهان در حال تغییر است، پس نیازهای زمان و مکان و مقتضیات آن نیز تغییر میکند. از همینرو، نمیتوان در برابر تغییرات مقاومت کرد. البته این تغییرات در همه امور نیست، بلکه برخی از امور جزو ثابتات هستی و انسانی و جامعه است که تغییری در آن رخ نمیدهد. به عنوان نمونه، نیاز انسان به غذاهای مادی و معنوی، نیازهای جنسی و مانند آنها تغییرپذیر نیست و این تغییراتی که از آن سخن به میان میآید در همه امور نیست تا گفته شود که دیگر نیازی به اسلام و احکام آن نیست؛ زیرا اسلام دارای دو دسته احکام ثابت و متغیر است و آنچه به اجتهاد و استنباط پیوند خورده است همین بخش دوم یعنی احکام متغیر است. پس اینکه امام علی(ع) میفرماید: آداب و رسوم خود را به فرزندانتان تحمیل نکنید، زیرا آنان برای زمانی غیر از زمان شما آفریده شدهاند. (شرح نهجالبلاغه ابن ابیالحدید، ج20، ص267، ح102) ناظر به همین احکام متغیر است که نمیبایست بدون ملاحظه آن رفتار کرد. پس توجه به مقتضیات زمان و مکان و شرایط آن امری طبیعی و حکمی ازلی در چارچوب مشیت الهی است.

جوانان باید به اصول ثابت ازلی و ابدی توجه داشته باشند و اصولی چون اخلاق و ادب و علمآموزی را همواره مدنظر قرار دهند تا بتوانند در عین توجه به اصولگرایی، اصلاحطلبی واقعی داشته باشند و تغییر مثبت را ایجاد کنند که سازنده و مفید به حال خود و جامعه و جهان است. از همینرو امام علی(ع) میفرماید: یا معشر الفتیان، حصنوا اعراضکم بالادب و دینکم بالعلم؛ ای جوانان! آبرویتان را با ادب و دینتان را با دانش حفظ کنید. (تاریخ یعقوبی، ج2، ص210)

14- ماندگاری آموزش و تربیت: آموزش و پرورش در جوانی و بویژه در عنفوان آن یعنی دوران نوجوانی، بهتر و مفیدتر است؛ زیرا بستر مناسب جوانی موجب میشود تا آموزش و پرورش نقش ماندگار باشد. پیامبر(ص) میفرماید: هر کس در جوانیاش بیاموزد، آموختهاش مانند نقش بر سنگ است و هر کس در بزرگسالی بیاموزد، مانند نوشتن بر روی آب است. (نوادر راوندی، ص132، ح169)
امام صادق(ع) نیز میفرماید: هر جوان مؤمنی که در جوانی قرآن تلاوت کند، قرآن با گوشت و خونش میآمیزد و خداوند عز و جل او را با فرشتگان بزرگوار و نیک قرار میدهد و قرآن نگهبان او در روز قیامت، خواهد بود. (کافی، ج2، ص603، ح4)

15- رهبران آینده: رهبران آینده جامعه همین سوره جوانان امروز هستند. در آیه 62 سوره هود آمده که مردم به حضرت صالح(ع) گفتند که ما به سبب کمالاتی که در جوانی داشتی به تو امید بسته بودیم که رهبری جامعه را به عهده بگیری، ولی الان با ادعای پیامبری و سخنان یاوه و باطل این امید را از دل ما بیرون بردهای. از این آیه به دست میآید که همه اقوام به جوانان خود به عنوان رهبران آینده جامعه نگاه میکنند تا امانتهای اجتماعی و مسئولیت اداره جامعه را در آینده به دست گیرند.

16- مستی جوانی و افراطگرایی: جوانی ویژگی دیگری دارد که باید مراقب آن بود. یعنی جوان همان طوری که بیباک و تهور دارد، مستی جوانی هم دارد که باید آن را مراقب بود. امام علی(ع9 درباره این ویژگی جوانی میفرماید: سزاوار است که عاقل، از مستی ثروت، قدرت، دانش، ستایش و مستی جوانی بپرهیزد، چرا که هر یک را بادهای پلیدی است که عقل را نابود میکند و وقار و هیبت را کم مینماید. (غررالحکم، ح10948)

17- جدل و مجادله: جدل به معنای دیالتیک یکی از روشهای گفتوگوی علمی است. جدل بیان دو امر متضاد و متباین است که دو طرف علیه یکدیگر به کار میبرند و هر یک سخنی در قالب سلب و ایجاب یا متضادان میگوید و دقیقاً سخن دیگری را نفی میکند. جدل در میان جوانان امری طبیعی است؛ زیرا آنان جستوجوگر و طالب حق هستند و همین مسئله آنان را به این سمت میکشاند. امام علی(ع) میفرماید: مروا الأحداث بالمراء و الجدال و الکهول بالفکر و الشیوخ بالصمت؛ جوانان را به مباحثه و مناظره و میانسالان را به اندیشیدن و پیران را به سکوت، فرمان دهید. (شرح نهجالبلاغه ابن ابیالحدید، ج20، ص285، ح260)

کانون فرهنگی هنری سراج ا..ملک آبادآستانه...